Search
Thursday, April 17, 2014 ..:: سايت اصلي شرکت بهساد » آموزش » آموزش تفکر سيستمی » دینامیک سیستم » بازخور مثبت و منفی ::.. Register  Login
Site Navigation

 بازخور مثبت و منفی Minimize

يک اصطلاح کليدي در مبحث ديناميک سيستم , اصطلاح بازخور است که درک آن اهميت زيادي دارد . همان گونه که در بخش تعاريف آمده است , بازخور ، فرايندي است که طي آن يک سيگنال از زنجيره اي از روابط علّي عبور مي کند تا اينکه مجدداً بر خودش تاثير بگذارد . دو نوع بازخور وجود دارد :

ü      بازخور مثبت (Positive Feedback) : افزايش(کاهش) در يک متغير, بعد از يک تأخير(delay) باعث افزايش(کاهش) همان متغير مي شود.

ü      بازخور منفي (Negative Feedback) : افزايش(کاهش) در يک متغير, بعد از يک تأخير(delay) باعث کاهش(افزايش) همان متغير مي شود.

با توجه به مفهوم فوق , دو نوع سيستم وجود دارد :

ü      سيستم حلقه باز (open loop ) : در آن زنجيره ساده اي از عليت وجود دارد . به عنوان مثال دماي هوا کاهش مي يابد بنابراين افراد لباس گرم مي پوشند . پوشيدن لباس گرم تاثيري بر دماي اتاق ندارد .

ü      سيستم حلقه بسته (closed loop) : در آن زنجيره اي حلقوي از علّيت وجود دارد .

مثال 1: کاهش دما در یک اتاق موجب فعال شدن ترموستات شده و بخاري را روشن مي کند . در اثر روشن شدن بخاري , گرما تشعشع مي کند و دما افزايش مي يابد. (بازخور منفی)

image016.jpg

يعني يک تغيير در دماي اتاق بطور اتوماتيک موجب تغيير ديگري در دما مي شود. در مثال ترموستات , تأثير دو تغيير فوق در جهت تعادل (balancing) است . کاهش در دما باعث افزايش دما مي شود . اگر ترموستات به درستي کار کند , دماي هوا به مقدار زيادي از مقدار مطلوب تنظيم شده , انحراف نمي يابد .

سيستم هاي حلقه بسته را عموماً سيستم هاي بازخوردي (feedback systems) مي نامند . در يک سيستم بازخوردي , يک متغير همزمان هم علت است و هم معلول . دماي هوا تحت تاثير تشعشع کننده ها قرار مي گيرد و بر فعاليت ترموستات تاثير مي گذارد .

در يک سيستم بازخوردي , يک تغيير در محيط(به عنوان مثال تغيير دماي اتاق) منتهي به يک تصميم (مثل تصميم ترموستات) مي شود که موجب انجام يک اقدام (روشن شدن بخاري) گشته و بر محيط تأثير مي گذارد (دماي هواي اتاق را بالا مي برد)

مثال 2: مشاجره یک زوج (بازحور مثبت)

مرد: من از منزل بیرون می روم چون تو همیشه در حال غر زدن هستی!

زن: من فقط به این خاطر شکوه می کنم که تو همیشه مرا تنها می گذاری!!

نمودار زیر می تواند وضعیت بین این دو زوج را نشان دهد:

image018.gif

هر دو طرف برای حل مسئله (که هر یک ، آنرا در طرف مقابل می بیند! ) اقدام می کنند. از دیدگاه سیستمی ، این یک ساختار شناخته شده است که Escalation (گسترش تدریجی) نامیده می شود. در این ساختار ، راه حل اتخاذ شده توسط هر یک از طرفین ، عامل گسترش مسئله است. راه حل سیستمی دقیقاّ عکس راه حلی است که زوج فوق به کار می برند: مرد در منزل بماند (بدون توجه به غر زدن های همسرش) یا اینکه زن دست از غر زدن بردارد (هر چند هنوز هم همسرش از منزل بیرون می رود).

مثال 3: رقابت تسلیحاتی (بازخور مثبت)

یکی از مثالهایی است که پیتر سنگه به عنوان مثالی بارز از تفکر سیستمیک ذکر می کند. رقابت تسلیحاتی آمریکا و شوروی در دوران جنگ سرد ، نیز از ساختاری شبیه مثال قبل ، تبعیت می کند. دیدگاه سیستمی ، نتیجه چنین مسابقه ای را ، افزایش تنش و تهدید نشان می دهد. هر یک از طرفین بنا به ادراک خود از وقایع و در جهت تحصیل منافع کوتاه مدت خود ، عمل می نمایند. غافل از اینکه این اقدامات در درازمدت نتیجه ای کاملا مغایر و مخالف با اهداف کوتاه مدت ببار می آورد. بنابراین مانند بسیاری از موارد سیستمیک دیگر ، انجام اعمالی که به ظاهر کاملا بدیهی و ضروری می رسند ، الزاما منتج به نتایج مورد نظر و بدیهی نمی گردد. در مثال فوق ، تلاش طرفین برای افزایش امنیت خود ، منجر به ناامنی وسیعی گردید. (قدرت آتش سلاح های هسته ای تولید شده را در نظر بگیرید).

ساختار Escalation در حالت کلی از تعامل دو حلقه بازخور منفی ، ایجاد می گردد:

image020.jpg

در این نمودار ، A و B ، بیانگر دو بازیگر موجود در مدل هستند. چنانچه دو حلقه فوق را از هم باز کنیم ، حلقه زیر ایجاد می شود که یک حلقه تقویت کننده (بازخور مثبت) است :

image022.jpg

مثال 4: پر نمودن یک لیوان آب (بازخور منفی)

فرض کنید می خواهیم یک لیوان را از طریق شیر آب ، تا سطح معینی پر کنیم. بر اساس اختلاف بین سطح مطلوب آب و سطح آب موجود در لیوان ، میزان باز بودن شیر آب را تنظیم می کنیم. جریان آب موجب تغییر سطح آب لیوان شده و این حلقه تا رسیدن سطح آب لیوان به میزان مطلوب ، ادامه دارد.

 image024.jpg

به عنوان مثالهايي دیگر از سيستم بازخور مثبت , مي توان رشد باکتري , رشد جمعيت , افزايش پول در حساب بانکي با بهره ، اعتياد ، ورشکستگی بانکها (با انعکاس یک خبر در مورد شرایط نامساعد بانک) ، جنگ قیمتها (بین دو رقیب) ، بحران بنزین (به دنبال انتشار خبر کمیاب شدن بنزین در یک شهر) و افزایش فروش یک محصول به دلیل تعریف و تمجید مشتریان را نام برد . نمودارهاي زير , نحوه تغييرات اين نوع سيستم ها را در حالت ساده نشان مي دهند .

 PosDiagram.gif 

بازخور منفي موجب ظهور رفتار هدفجويي (goal seeking) مي گردد . در سيستم هاي ساده ، رفتار هدفجويي ، مجانبي خواهد بود (مثل دو نمودار زير) اما در سيستم ها يپيچيده تر ، نوساني است .

 NegDiagram.gif 

 


 Print   

هر گونه انتشار مجدد مطالب اين سايت منحصرا با ذکر نام منبع مجاز است.   Terms Of Use  Privacy Statement